– «جاسى ۇلكەن اعالارىم مەن اپالارىم تۇگىلى, قالجىڭىم جاراسقان قاتارلاستارىمنىڭ ءبارى ومىردەن وزدى. سولاردىڭ ىزدەۋشىسى, سۇراۋشىسى بولسىن دەپ, اللا تاعالا مەنى سولاردىڭ سوڭىنا ادەيى قالدىرعان شىعار» دەگەن ەدىڭىز بىردە؟
– قاراپ وتىرسام, بىزگە قاراعاندا الدەقايدا تالانتتى تۇلعالار قازىر ۇمىتىلىپ بارا جاتىر. قۇددى ونداي ادامدار ءومىر سۇرمەگەندەي دۇنيە ءمىز باقپايدى, ىزدەۋشىسى-سۇراۋشىسى جوق سول اسىلدار ەسىمە تۇسكەندە جانىمدى قويارعا جەر تاپپاي كەتەمىن. مىسالى, فاريدا ءشارىپوۆا مەن ىدىرىس نوعايباەۆتى الايىق. ەكەۋىنىڭ ويناماعان ءرولى, الماعان اتاعى جوق, ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىر تالانت ارماندايتىن داڭقتىڭ ءبارىن يەلەندى, داقپىرتى الىسقا تارادى, ۇلگىلى وتباسى بولدى. ماسكەۋ دە, قازاقستان دا ەكەۋىن جاقسى كوردى. ەندى مىنە, كەشەگى جارقىلداعان ومىردەن جارتى سۇيەم بەلگى جوق, پۇلسىز جاراتىپ, قۇنسىز الاتىن اجال كەلىپ قانجىعاسىنا بوكتەرىپ اكەتكەلى ەكەۋىنىڭ ەسىمى كومەسكى تارتتى. قاتار كەلگەن ەكەۋىنىڭ 80, 85 جىلدىق مەرەيتويلارىن تەاتر شاما-شارقىنشا اتاپ ءوتتى. «اتتەڭ» دەيسىڭ. قاراپايىم ادامداردا تالانتتى ادامداردىڭ تاعدىرىن تۇسىنۋگە, قابىلداۋعا ۇيرەنەتىن مادەنيەت قالىپتاسۋى كەرەك. ءجۇزدى, مىڭدى جارىپ شىققان تابيعي تالانتتار شوعىرى بىزدە سونشاما كوپ تە ەمەس قوي, ارقايسىسىنىڭ ءادىل باعاسىن بەرىپ, ولار تۋرالى ءجيى-ءجيى ايتىپ, دارىپتەپ وتىرساق, سوندا عانا ولار شوقتانا تۇسەدى, ۇرپاق تا ولاردى ۇمىتپايدى.
– اجەپتاۋىر بەلگىلى ادامداردىڭ ايتىسىن, ارازدىعىن كورگەندە, بۇگىنگى قوعامدا پاراساتتى پىكىر تالاستىرۋ, دەنى ساۋ كوزقاراس قايشىلىعى دا قالماي بارا ما دەيسىڭ. بۇرىن دا بولدى عوي, جاقسىلاردىڭ اراسىنداعى جاعا جىرتىسۋ قالاي شەشىمىن تاباتىن ەدى؟
– بۇل ءوزى سونشاما ۇساق ماسەلە بولا تۇرا, ۇلتتىق ماسەلەدەن ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق جاعداي. ءبىر نارسەنى ايتايىن, اكتەرلەر ۇزاق ۋاقىت ارازداسىپ جۇرە المايدى. ويتكەنى ولارعا ءبارىبىر ءبىر سپەكتاكلدە باس قوسۋعا تۋرا كەلەدى. بۇرىشتى ءبىر اينالىپ كەلسە بولدى, ءبىر-ءبىرىنىڭ ارقاسىنان قاعىپ قايتىپ كەلەدى. تەاتر اكتەرلەرىنىڭ ىشىندە مىنەزدىسى نۇرمۇحان اعام ەدى. ادىلەتسىزدىكتى كورىپ قالسا, بويىنا كۇش قۇيىلا كەتەتىن. قالكەن ءادىلشىنوۆ دەگەن وتە ءبىر ءادىل اعامىز بولدى. باسشىلارعا قاسقايىپ قاراپ تۇرىپ: ء«اي, دەمالىس ۇيىنە جىل سايىن وزدەرىڭ بارا بەرگەنشە, ءبىز سەكىلدى كەدەي-كەپشىككە دە ءبىر ۋاق قاراسساڭدار قايتەدى؟» دەپ وقتى كوزىن ديرەكتور, پارتورگ, پروفكومعا جاعالاتا قاداپ, تەاترداعى كەي كەلەڭسىزدىكتەردى شىمبايىنا باتىرىپ ايتىپ جاتاتىن. بىراق كورىنەۋ كوزگە ادىلەتسىزدىك كورسە كۇيىپ كەتىپ, ونىسىن ويلانىپ جاتپاستان وڭدىرماي ايتىپ سالاتىن نۇرمۇحان ءجانتوريننىڭ دە, گۇلزيپا سىزدىقوۆانىڭ دا تاعدىرى وڭبادى. بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, ءتىلىپ تۇرىپ ايتاتىن تىك مىنەزى بولماعاندا نۇرمۇحان اعام كسرو حالىق ارتىستىگىن دە, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن دا قاتارىنىڭ الدى بولىپ الىپ كەتەتىندەردىڭ بىرەۋى ەدى. وسىندايدا ەسكە تۇسەدى, نۇرمۇحان اعانىڭ شاشتارازدىق ونەرى بار ەدى. ءسابيت مۇقانوۆ شاشىن تەك قانا نۇرمۇحانعا الدىراتىن. ول زاماندا اتاقتى ورتالىق كوميتەت بەرەدى, ول ءۇشىن تەاتردان مىنەزدەمە سۇرالادى. ال تەاتردىڭ نۇرمۇحانعا كەلگەندە مىنەزدەمەنى ءمىنسىز ەتىپ جازىپ بەرمەسى بەلگىلى. كەيدە ويلايمىن, «اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس, ماسكەۋدىڭ وزىنە تىكەلەي ءسوزى وتەتىن سابەڭ نۇرمۇحاننىڭ نامىسىن جىرتىپ, نەگە كومەكتەسپەدى ەكەن؟» دەپ. سويتكەن نۇرمۇحان اعا سول مىنەزدىڭ كەسىرىنەن تەاتردان ءۇش رەت شىعىپ, ءۇش رەت قايتا كەلدى. ازەكەڭ ەكەۋى سونشا تارتىستى, ناتيجەسى نە بولدى: بويىنداعى تالانتى بۇرق-سارق ەتىپ قايناپ تۇرعان شاعىندا نۇرمۇحاننىڭ تاۋى شاعىلدى, قازاق ونەرى زارداپ شەكتى. اينالىپ كەلگەندە, تالانتتىڭ سورى مىنەزدەن بولادى ەكەن.
– «تەاتردا ەتى ءتىرى, پىسىق, وتكىر بولماساڭ, جەپ قويادى, تاپتاپ كەتەدى» دەيتىن ءسوز راس پا؟
– بەلگىلى ءبىر مولشەردە راس ءسوز. اكتەرلىك ماماندىق ەشكىمدى ايامايتىن اسا قاتال ماماندىق. ءسال جۋاس بولساڭ, جولدان شىعاسىڭ. ەسىنەپ, اۋزىڭدى اشىپ جۇرسەڭ, قاتاردان قالۋىڭ وپ-وڭاي. ىنجىقتىعىڭدى كورسە, رەجيسسەر تۇگىلى, قاتارلاس ارىپتەستەردىڭ ءوزى مازاقتاپ, ىعىرىڭدى شىعارادى. كوپ بىلەتىن, كوپ وقىعان ءارتىستىڭ ءباسى بولەك. باياعىدا جۇماباي مەدەتباەۆ العاش قاراقالپاقستان تەاترىنان بىزگە اۋىسىپ كەلگەندە, كوپ شەتقاقپايلىق كوردى. جۇمابايدىڭ اكتەرلەر وتىراتىن بولمەگە «اسسا-الاۋ-ماعا-لەي-كۋم!» دەپ داۋىسىن سوزىڭقىراپ, اندەتە امانداسىپ كىرەتىن ادەتى بار ەدى. بىرەۋ باس يزەگەن بولادى, بىرەۋ ۇندەمەيدى, بىرەۋ ءتىپتى كورمەگەن كەيىپ تانىتادى. سوندا جۇماباي وزىنە-ءوزى: «ۋا-ا-عالەي-كۋما-ا-اس-سالام» دەپ شىعىپ كەتەتىن. وسىنداي تاپقىرلىق تا اكتەردىڭ ورتاداعى ورنىن بەلگىلەپ بەرەدى. ال ەندى قۋلىق, جىلپوستىق دەگەنىڭىز تەاتردا جۇرمەيدى. مۇنداي اكتەرگە ءرول بەرىلسە, بولدى, ونىڭ كىم ەكەنىن اۋزىنان شىققان العاشقى سويلەمىنىڭ ءوزى-اق ايعاقتاپ بەرەتىن. ءبىز, اكتەرلەر, ءبارىمىز كەرمەدە تۇرعان اتتار سياقتىمىز. توپ جارۋدى عانا ويلاپ تۇرامىز. بايگەگە قوسىلعالى تۇرىپ, ءسال عانا بوساڭدىق تانىتتىڭ با, ءوز ۇكىمىمدى ءوزىم شىعاردىم دەپ ەسەپتەي بەرگەيسىڭ.
– سىزدىڭشە تەاتردى كىم باسقارعان دۇرىس: اكىمشى مە, رەجيسسەر مە, اكتەر مە؟ قايسىسى باسقارسا, تەاتر ۇتادى؟
– جۇزگە قادام باسقان اكەم تەاتردىڭ تاريحىندا ءازىربايجان مامبەتوۆتەي باسقارعان باسشى نەكەن-ساياق دەسەم, ۇلكەن-كىشىدەن تالاس تۋدىرا قوياتىن ەشكىم تابىلا قويماس. باياعىدا سول ازەكەڭ العاش ماسكەۋدەن وقۋ ءبىتىرىپ كەلىپ, ءبىزدىڭ ساحنامىزدا «بلۋدنىي سىن» دەگەن تىرناقالدى سپەكتاكلىن قويعاندا, ەرەكشە قولتاڭباسىن بايقاعان جۇرت: «جاقسى ەكەن, جاقسى ەكەن» دەسكەنىمەن, «قاپ-اي, قازاقشا بىلمەيتىن جىگىت ەكەن, قازاق تەاترىنا قالاي سپەكتاكل قويماقشى» دەپ سول سوزىنەن تايقىپ شىققان. سوندا س.قوجامقۇلوۆ ايعايدى سالىپتى: «قازاقشا بىلمەيدى دەپ نەگە سونشا سوگەسىڭدەر؟ اينالايىندار-اۋ, قازاقشا بىلمەك تۇگىلى ۇيرەنگىسى دە كەلمەيتىن ورىستار باسقارعاندا دا ۇندەمەپ ەدىڭدەر عوي. ءبىر اۋىز ءسوز ايتۋعا جاراماپ ەدىڭدەر, جاڭادان كەلگەن جاس بالانىڭ تۇگىن قالدىرماي تالاپ جاتىرسىڭدار. بىلمەسە, ۇيرەتەمىز». ازەكەڭنىڭ بىردەن-ءبىر قولداۋشىسى بولعان سەراعاڭ ءوزى باس بولىپ, راسىندا دا كوپ كومەكتەستى. ازەكەڭنىڭ اكتەرلەرمەن جۇمىس ىستەي بىلەتىن قاسيەتىن, پەسا تانۋداعى, دراماتۋرگ تاڭداۋداعى بيىك ورەسى, جالپى ونەرگە كەلگەندە دۇنيەنى ۇمىتىپ ىزدەنەتىنىن, جارىققا شىعارعانشا ءوزىن دە, وزگەنى دە اياۋسىز قينايتىنىن كوزىم كورىپ جانە سونىڭ ناتيجەسىنىڭ قانداي بولعانىنا كۋا بولعان سوڭ شىعار, جالپى تەاتردى رەجيسسەر باسقارۋى كەرەك دەپ توپشىلايمىن. مىناۋ جاڭادان باسشى بولىپ كەلىپ جاتقان اسحات ماەميروۆ دەگەن جىگىت تە رەجيسسەر. قالىڭ قازاق مەكەندەگەن اۋىلدا تۋىپ, شەتەلدە ءبىلىم العان باسشىمىزعا ءىشىمنىڭ جىلىعانى بار. تەاترعا باسشى بولىپ كەلىسىمەن بيىل 100-گە تولعان ح.بوكەەۆانىڭ ارۋاعىن سىيلاپ ارتىستەردىڭ ءبىر توبىن ونىڭ تۋعان جەرى باتىس قازاقستان وبلىسىنا باس-
تاپ باردى. 70-كە كەلىپ جاتقان مارقۇم ءا.بورانباەۆتىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى بىرنەشە سپەكتاكلدى الىپ اكتەر تۋىپ-وسكەن ارقالىققا, سوناۋ اقتوبەگە گاسترول ۇيىمداستىرىپ, ارۋاقتارعا تاعزىم ەتىپ, جەرلەستەرىن قۋانتتى. گاسترولگە اتتانار الدىندا بۇكىل تەاتر ۇجىمىمەن كەڭسايداعى زيراتقا بارىپ, و دۇنيەلىك بولعانداردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاتىپ, اس بەرگىزدى. مۇنى مەن اسحاتتىڭ بىلگەندىگى دەپ ەسەپتەيمىن.
– تەاتردىڭ «كورەرمەندەر اگەنتتىگى» دەگەن ءبولىمى سپەكتاكل تاماشالاۋعا كەلگەن كورەرمەندەرگە كۇن سايىن ساۋالناما جۇرگىزىپ ء«سىز تەاترعا نە ءۇشىن كەلەسىز؟», «قانداي اكتەردى كورگىڭىز كەلەدى؟» دەگەن سۇراق قويىپ, سول جاۋاپتاردىڭ ناتيجەسى بويىنشا شىعارىلعان قورىتىندىنى ايدىڭ سوڭىندا قابىرعاداعى تاقتاعا ءىلىپ قويادى. بايقاعانىم, سول تىزىمدەگى اۋەزوۆ تەاترىنىڭ 85 اكتەرىنىڭ كوشىن ءبىرىنشى ازامات ساتىبالدى باستايدى دا, ەكىنشى ورىندا كسرو حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ, ءۇشىنشى قۇمان تاستانبەكوۆ, ءتورتىنشى بەكجان تۇرىس بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. سوندا قالاي بولعانى, كورەرمەن تەاترعا سپەكتاكل ءۇشىن ەمەس, پەسا ءۇشىن ەمەس, جەكە اكتەردى كورۋ ءۇشىن كەلە مە؟
– بۇل ءداستۇر اتام زاماننان بەرى بار. بىلۋىمشە, ازامات قازىر دە كوش باستايتىن بولۋى كەرەك. ويتكەنى ءبىزدىڭ تەاترىمىزداعى باستى رولدەردىڭ كوبى ازاماتتىڭ ەنشىسىندە. داۋىس تا بار, ءتۇر دە بار, تۇرپات تا كەلىستى. بىراق ءبارىبىر مولدابەكوۆتەي ەمەس. ا.ساتىبالدىنىڭ كورەرمەنگە سۇيىكتى بولۋىنىڭ ۇلكەن سەبەبى, كينوعا كوپ تۇسەتىن تەاتر اكتەرى تەز تانىمال بولادى. ءاسانالى دە كينوعا جاستاي ءتۇستى, اتاعى دا جىلدام دۇركىرەدى. سوسىن كورەرمەن تاراپىنان «ال تەاترداعى ءرولى قانداي ەكەن؟» دەگەن اۋەستىك بولۋى مۇمكىن. شىنتۋايتىندا, كەزىندە كورەرمەن تەاترعا تەك فاريدانى كورۋ ءۇشىن كەلەتىن. «وسىنى جولاتپا دەپ ەدىم, ءتىلىمدى المادىڭ» دەپ ءسابيرا اپام مامبەتوۆكە كەيىپ, كۇيىپ-ءپىسىپ وتىرعانىن كوردىك. سوندا ازەكەڭنىڭ ك ۇلىپ: «باسەكە, جارىس – ءومىر عوي, ءسابيرا. سەن وسى تەاتردىڭ اناسى ەمەسسىڭ بە, كىشكەنە كەڭ بولساڭشى. سەن دە كەم ەمەسسىڭ, وزىڭنەن اسىپ ءتۇسىپ جاتسا, تەاتردىڭ ابىرويى ارتتى دەپ قۋانبايسىڭ با قايتا» دەگەنى ەسىمدە. ءسابيرا اپامنىڭ وكپەلەيتىن دە ءجونى بار ەدى. فاريدانىڭ جۇلدىزى تەاترعا كەلىسىمەن بىردەن جاندى, گەروينيالاردىڭ ءبارىن كەرەمەت ويناپ شىقتى. ال فاريداعا دەيىن ءسابيرا اپامنىڭ تۇسپا-تۇس سەرىكتەسى ستاليندىك سىيلىقتى يەلەنگەن راحيا قويشىباەۆا اپامىز بولدى. تاماعىندا بىلىنەر-بىلىنبەس ازداعان قىرىل ارالاس ادەمى داۋىسى بار ەشكىمگە ۇقسامايتىن عاجاپ اكتريسا ەدى. ەكەۋى دە ابايدىڭ اناسىنىڭ ءرولىن وينادى. قۇدايشىلىعىن ايتۋ كەرەك, ءسابيرا اپام ونىڭ دا تاساسىندا ەكىنشى پلاندا بولدى. سوندىقتان كورەرمەن تەاترعا جەكە اكتەر ءۇشىن كەلەدى دەپ وكپەلەمەۋ كەرەك, قايتا سول اكتەر ارقىلى تەاترمەن تانىسادى, سپەكتاكلدەن ءلاززات الادى, جالپى ونەرگە دەگەن قۇرمەتى ويانادى.
– ءسىزدىڭ حاديشا بوكەەۆا تۋرالى اڭگىمەلەرىڭىزدى كۇلمەي وتىرىپ تىڭداماۋ مۇمكىن ەمەس, وقىرمانىمىزعا دا قىزىق بولار, ءبىر پاراسىن بايانداپ بەرسەڭىز...
– بەكزات بولمىستى حاديشا اپامدى قۇداي تاعالا و باستا بولەك ەتىپ جاراتقان عوي. ول كىسى قاشان كورسەڭ دە داۋىسقا ارنالعان جاتتىعۋ جاساپ جۇرەتىن. ءوزى تەاتردا ءجۇر مە, قوناقتا وتىر ما, الدەقانداي لاۋازىمدى تۇلعانىڭ قابىلداۋىندا ما, وعان ءبارىبىر بولاتىن, ۋاقىتى كەلسە بولدى, تاماعىن كەنەپ-كەنەپ جىبەرىپ, كەڭىردەگىن سوزىپ «مي-مي-مي-مي», «ا-ا-ا-ا-ا», «و-و-و-و-و» دەپ نەشە ءتۇرلى دىبىستاردى قۇيقىلجىتىپ, جاتتىعۋىن جاساي بەرەتىن.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنا گاسترولگە بىرگە بارىپ, كورەسىنى وسى حاديشا اپامنان كورگەم. جارىقتىق جىلان شاعىپ الاتىنداي ءومىرى تورگە وتىرمايتىن. تۋرا ەسىكتىڭ كوزىنە بارىپ سىعىرايىپ وتىرىپ الادى. «اپاي, قىزىق ەكەنسىز عوي, تورگە سوندا مىنا بوقمۇرىندار وتىرا ما؟ شىقساڭىزشى» دەسەڭ, «جوق, جوق, وسى جەردە وتىرا بەرەمىن. توردە وتىراتىنداي مەنىڭ ءالى ەڭبەگىم سىڭگەن جوق», دەيدى. ءوزى كسرو حالىق ءارتىسى. «ەلگە كەلىپ وتىرسىز. قۇرمەتىن قابىل الماساڭىز, بۇلار رەنجيدى. اتاعىڭىز جەر جارادى, جاسىڭىز دا ۇلكەن» دەسەڭ, «قويشى, ءسابيتجان, سول جەرگە وتىرماي-اق قويايىنشى. تورگە شىقتىڭ, ءبىتتى, ءبارى جابىلىپ وتىرىك ماقتاۋدى باستايدى. ءىشتى كەپتىرەتىن سول وتىرىكتەردەن ءوزىم ۇيالىپ كەتەمىن, كىرەرگە تەسىك تاپپاي قينالامىن, مەنى ونداي ازاپقا سالماڭدارشى» دەيتىن جالىنعانداي بولىپ.
قىزىق بولدى. 1980 جىلداردىڭ باسىندا لەنينگرادتا وقىعان, مادەنيەت كورگەن اقسۇيەك اپام تەاتردا ءبىرىنشى بولىپ «زاپوروجەتس» كولىگىن ساتىپ الدى. ول كىسىنىڭ جۇرگىزۋشىلىگى جايلى حيكايا ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. سونىمەن «زاپوروجەتسىن» ءمىنىپ زىرىلداپ تەاترعا كەلدى. نە تۇلەن تۇرتكەنىن بىلمەيمىن, قاراپ تۇرماي, مامبەتوۆ حاديشا اپايعا ءتيىسسىن. ء«اي, كۇيەۋىڭ ەكەۋىڭ دە حالىق ارتىسىسىڭدەر. مىناۋىڭ نە, قاندەن يتكە ءمىنىپ العانداي قالتاڭ-قالتاڭ ەتكىزىپ...» «وزىمە جاراپ تۇر. جۇمىسقا كەلەم, داچاعا بارامىن, شارۋامنىڭ ءبارىن وسى تىندىرىپ بەرەدى. ال ءوزىڭ ماشينا ايداي الاسىڭ با؟» دەپ ەدى, ازەكەڭ: «ارينە, بىلەمىن, اكەل كىلتتى, كورسەتەيىن», دەدى. ماشينانى تۇراققا اكەپ قويعان سوڭ دوڭگەلەگىن تۇزۋلەپ قويادى ەمەس پە, ال حاديشا اپاي بۇرىلعان كۇيى قالاي كەلدى, كولىكتى سولاي قويا سالعان. ازەكەڭ كولىكتى وتالدىرىپ, گازدى باسىپ جىبەرگەنى سول ەدى, «زاپوروجەتس» اتقان وقتاي زۋ ەتىپ تەاتردىڭ الدىنان ءوتىپ, سوناۋ وردە تۇرعان قايىڭعا تۇمسىقپەن بارىپ تىرەلدى. قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ءوزى شۇيكەدەي عانا ماشينانىڭ الدىڭعى جاعى مىج-مىج بولدى دا قالدى. اينالايىن, حاديشا اپام-اي, زاتى اسىل ماڭعاز ادام ەدى عوي, قاباعىن بولار-بولماس ءسال عانا شىتىپ قالعانىمەن, رەنجىگەن جوق. بار ايتقانى: «جالپى, ەر ادام بىلەتىن نارسەسىن بىلەمىن دەۋى كەرەك, بىلمەيتىنىن بىلمەيمىن دەۋى كەرەك. تۇمسىقتى تىقپايتىن جەرگە تىققاندى قويۋ كەرەك» دەدى. «ماشينا الامىن» دەپ دايىندالىپ, اقشاسىن جيناپ جۇرگەن ازەكەڭنىڭ قورقىپ قالعانى سونشا, كولىك ساتىپ الماق تۇگىلى, سودان كەيىن ماشينانىڭ ماڭايىنان جۇرمەيتىن بولدى.
– ءسىز «ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە» ەرتەرەك قول جەتكىزگەن تەاترداعى ساناۋلى اكتەردىڭ ءبىرىسىز. تالانتتى ادامدار, ادەتتە, تىرشىلىككە ەپسىز كەلەتىن ەدى, بيزنەس ءتىلىن قالاي مەڭگەرىپ ءجۇرسىز؟
– كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا ءجىپ ادامدى ويلاندىرماي قويمايدى. اناۋ فۋدزياما تاۋىنا تابىنىپ, ەڭ «ميني-ميني» ارالداردى مەكەندەپ, ءبىزدىڭ ءبىر وبلىسىمىزداي جەردىڭ اۋقىمىنا ارەڭ سىيىپ, جان باعىپ وتىرعان جاپون جۇرتى جەتىسكەننەن باي مەملەكەتكە اينالدى ما؟ ۇلتتىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەت, جان-جاقتاعى باسقىنشىلاردىڭ وزبىرلىعى, مۇقتاجدىق جاپون حالقىن ەڭبەكقور بولۋعا, زاڭ سىيلاۋعا, تارتىپكە قۇل بولۋعا, ءبىلىمدى بولۋعا ماجبۇرلەدى. بۇل كەڭ اۋقىمداعى ماسەلە عوي, ال مەنىڭ جاعدايىمدا تاپ وسىنداي امالسىزدىق, جالاڭاياقتىق ەرتەرەك ەس جيىپ, تىرشىلىككە بەيىم بولۋعا ۇيرەتتى. اكەم ەرتە قايتىس بولدى, جەسىر ايەلدىڭ بالاسى الماتىعا وقۋ ىزدەپ كەلگەنىمە قاراماي, كوپ ۇزاماي انامدى دا قولىما كوشىرىپ الدىم ەمەس پە؟ جىگىت كۇنىمدە ەكى قولىم كۇرەكتەي, قوس جاۋىرىنىم قاقپاقتاي, قاۋقارلى ەدىم. «قارا جۇمىس, تازا جۇمىس» دەپ تالعاپ جاتپاستان, تابىلعان جۇمىستىڭ ءبارىن دە تاستاماي ىستەدىم. قادىر اقىننىڭ ايتاتىنى بار: «ەڭ جامان جۇمىستىڭ ءوزى جۇمىسسىزدىقتان جاقسى» دەپ. زادىندا سولاي عوي. ۆوكزالدا مايكالارىن باسىنا بايلاپ الىپ, بۇرق-بۇرق ەتكىزىپ تسەمەنت تۇسىرگەن جىگىتتەردىڭ جانىندا دا ءبىرتالاي ءجۇردىم. كيىم دە تىكتىم. ءسويتىپ جۇرگەندە وسى تيۋز-دىڭ الدىندا ءبىر توپ جىگىتتەرمەن قاۋقىلداسىپ تۇرعانىمىزدا, كاۆكازعا, ەلىنە كەتىپ بارا جاتقان ادەلگەرەي دەگەن بالكار جىگىتى جانىمىزعا كەلىپ, بىزگە بۇكىل جابدىعى بار قىمبات فوتواپپاراتتى كورسەتىپ «ساتامىن, الاسىڭدار ما؟», دەدى. جىگىتتەر كوز قىرىن دا سالمادى, ال مەن ساۋدالاسا كەلىپ, باعاسىنا كەلىسىپ الاتىن بولدىم. «فەد»-ءتى العاننان كەيىن سۋرەتكە تۇسىرۋمەن شىنداپ شۇعىلدانۋعا دەن قويدىم. بىراق كىمگە ساتامىن؟ ءاسانالى مەن رايىمبەكتى تۇسىرسەم, ولار ماعان كوك تيىن دا تولەمەيدى. نە ىستەمەك كەرەك؟ بىردە فۋرمانوۆ كوشەسىمەن تومەن قۇلديلاپ بارا جاتسام, ءبىر جەر ءۇيدىڭ اۋلاسىندا قالاي بولسا سولاي كەسىلگەن اعاش تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتىر ەكەن. ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعىپ: «اعا, مىنا اعاشتارىڭىزدى جارىپ, قوراڭىزعا كىرگىزىپ, رەتتەپ, جيناپ بەرەيىن» دەدىم. قوجايىن بىردەن كەلىستى. ەكى كۇن وتىرىپ وتىندى بۇتاپ, كىرپىش سياقتى قالاپ بەرىپ ەدىم, ايەلى ءشاريپا اپا قۋانىپ, سول كۇننەن باستاپ مەنى بالاسىنداي كوردى. بالالار باقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيتىن ءشاريپا اپامنىڭ ارقاسىندا مەنىڭ فوتوگرافتىق ونەرىم جاندانىپ جۇرە بەرەدى. ول كىسى ماعان ءتورت بالاباقشا تاۋىپ بەردى. 1-كۋرستىڭ ستۋدەنتى ءۇشىن بۇل ادام سەنبەيتىن تابىس كوزى ەدى. اپام ەكەۋمىز كومەسكى عانا ساۋلە تۇسەتىن سىزدى جەرتولەدە تۇرۋشى ەدىك, ءسويتىپ مەنىڭ تابىسىمنىڭ ارقاسىندا جەردىڭ بەتىنە شىقتىق.
– بيلىككە كوزقاراسىڭىزدىڭ قانداي ەكەنىن بىلمەيمىز, بىراق اكىمدەردىڭ, بيلىكتەگى جوعارى شەندىلەردىڭ ءبىرازىنىڭ ءسىزدى جاقسى كورەتىنىن بىلەمىز. قالاي ويلايسىز, پرەزيدەنتتىڭ دوسى بولعانىڭىز ءۇشىن ەمەس پە؟
– نۇرسۇلتانمەن جىلى قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ ۇزىلمەي كەلە جاتقانىنا, بۇيىرسا, مىنە, قىرىق جىل بولدى. ول «نازارباەۆ» دەگەن پرەزيدەنت, مەن «ورازباەۆ» دەيتىن بەلگىلى اكتەر بولماي تۇرعان كەزىمىزدەن باستالعان دوستىعىمىز وسى ۋاقىتقا دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلسە, ول نۇرەكەڭنىڭ ونەردى الابوتەن قادىرلەيتىن قاسيەتىنەن بولار. ءوزىم دە ەلگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن اتقا مىنگەن ازاماتتاردىڭ بارىنە «امان بول, ابىرويلى بول» دەپ تىلەك قوسىپ وتىراتىن اداممىن. بىردە استانادا ۇلكەن جيىن وتەتىن بولىپ, شاقىرىلعان قوناقتار ساپ تۇزەپ تۇرمىز. ءبىرىنشى قاتاردا كىلەڭ وبلىس اكىمدەرى تىزىلگەن, ءبىر قاناتىندا – ءبىز. نۇرەكەڭ ادەتتەگىدەي جاعالاتا قول بەرىپ امانداسىپ كەلە جاتتى دا, قاجىمۇرات ناعىمانوۆ دەگەن اكىمنىڭ تۇسىنا كەلىپ, قولىن سوزا بەرگەندە: «نۇرەكە, ەڭ جاقسى اكىم مىنا ناعىمانوۆ» دەپ سوناۋ جەردە تۇرىپ ايعايلاپ جىبەردىم. «نەسىمەن جاقسى بۇل؟» دەپ پرەزيدەنت ماعان جالت قارادى. «جەزقازعاندا اكىم بولىپ تۇرعاندا ءۇش رەت تەاتر فەستيۆالىن وتكىزدى. بىردە-ءبىر اكىم ولاي جاساعان ەمەس. ونەردى قادىرلەيتىن ازامات ەكەن», دەدىم. «راس پا؟» دەپ پرەزيدەنت وزىنەن سۇرادى. «راس», دەدى ول. قاجىمۇراتقا ىقىلاستانا قاراعان پرەزيدەنت: «جارايسىڭ, ەگەر سەنى اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ءارتىسى ماقتاپ جاتسا, جامان اكىم بولماعانىڭ», دەپ ارقاسىنان قاقتى. «سەن قورىقپايسىڭ, ەي, ءسابيت» دەدى جانىمدا تۇرعان اقىن ن.ورازالين. «اتام زاماننان ارالاسقان ادامىم, نەسىنە قايمىعامىن؟» دەدىم. بۇل جاعدايدىڭ ءبارىن اكىمدەر كىرپىك قاقپاي باقىلاپ تۇر. بىراق بىرەۋ تۋرالى ايرىقشا ماقتاۋ ايتقاننىڭ دا ارتىندا سالماعى بولادى ەكەن. الگى جەردە ءوزىم تۋعان وڭتۇستىكتىڭ اكىمدەرى رەنىش ءبىلدىردى. ءبىرىن اسقاقتاتىپ, ءبىرىن الاسارتىپ الامىن دەپ ويلاماپ ەدىم. بىراق سول ءبىر اۋمالى-توكپەلى قيىن ۋاقىتتا ونەردىڭ قۇتى قاشىپ, ارتىستەردىڭ ەڭسەسى ءتۇسىپ جۇرگەن كەزىندە بۇكىل رەسپۋبليكا تەاترلارىن شاقىرىپ, ەل-جۇرتىنا ونەر مەرەكەسىن جاساپ بەرگەن ەرلىگىنە ريزا بولعانىمىزدى ءبىز, ونەر ادامدارى عانا ەمەس, پرەزيدەنت تە ءبىلسىنشى دەگەنىم راس ەدى.
– نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن تانىستىعىڭىز قالاي باستالعان ەدى؟
– بەلگىلى پارتيا جانە قوعام قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆ دەگەن اعامىز وتكەن دۇنيەدەن. سول كىسىنىڭ كومەكشىسى شانشار دەگەن باۋىرىمىز: «سابە, بۇگىن ۇيگە ءوزىم ءۇشىن وتە قادىرلى ءبىر ازاماتتى قوناق بولۋعا شاقىرىپ ەدىم, سەن دە ىشىندە بول, ءانىڭدى ايتىپ, ولەڭىڭدى وقىپ, الىستان كەلگەن مەيمانعا بىرگە قۇرمەت كورسەتەيىك» دەپ قولقا سالدى. ايتىلعان ۋاقىتتا بارسام, داستارقان باسىندا كەلبەتى كەلىستى جىگىت وتىر. «تانىسىپ قوي, م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ اكتەرى ءسابيت ورازباەۆ» دەپ تانىستىرا باستاعانى سول ەدى, الگى بەيتانىس جىگىت: «مەن ءسابيت اعامىزدى تانيمىن عوي. تەلەديداردان بۇل كىسى جۇرگىزەتىن «حالىق قازىناسى» حابارىن ۇزبەي كورەمىن» دەگەنى سول ەدى, «تانيمىن» دەگەنىنە ءىشىم جىلىپ, ءوزىمدى دەمدە اتاقتى ادامداي سەزىنىپ, دۇردەي بوپ شىعا كەلدىم. نۇرسۇلتاننىڭ تەمىرتاۋ قالاسىنان الماتىعا جوعارى پارتيا مەكتەبىنىڭ ءۇش ايلىق كۋرسىنا وقۋعا كەلگەن بەتى ەكەن. سوزگە ۇستا, شەشەن, وتكىر جىگىت ەكەنى كورىنىپ تۇر. تۇنىمەن ءان ايتىلدى, تەرمەلەتىپ, جىر توكتىك. نۇرسۇلتان قولقالاپ «تولە ءبيدىڭ تولعاۋىن» قوس-قوسىنان قايىرا ايتقىزدى. الماتىدان اتتانىپ بارا جاتىپ تەمىرتاۋلىق جاڭا تانىسىم كەلەر جازعا قوناققا شاقىرىپ كەتتى. ءساتى ءتۇسىپ, كەلەر جىلى مەن ونى تەمىرتاۋعا ىزدەپ باردىم. ءالى ەسىمدە, العاش داستارقان باسىنا جايعاسىپ وتىرعانىمىز سول ەدى, سارا ساپ-سارى ەتىپ قۋىرىلعان كارتوپتىڭ ءيىسىن بۇرقىراتىپ الدىمىزعا اكەپ قويدى. قازىنانىڭ ەكى بولمەلى پاتەرىندە ماعان تاڭسىق كورىنگەنى ماگنيتوفون بولدى. مۇندايدى ءبىز ءالى كورمەگەنبىز. نۇرسۇلتان كۇن قاپىرىق, اپتاپ ىستىق بولعان سوڭ كولدىڭ ارعى بەتىندەگى ساياجايدا دەمالىپ قايتۋعا ۇسىنىس ءبىلدىردى. مەنىڭ كەلۋ قۇرمەتىمە كەشكە ءبىر توپ جولداستارىن قوناققا شاقىردى. كولدە كۇتىپ تۇرعان موتورلى قايىققا بىزبەن بىرگە ەسكەكشى جولسەرىك تە وتىرعان ەدى. ۇزاقتاۋ جەرگە ءجۇزىپ بارعاننان كەيىن اياق استى اسپاندى تورلاي قالعان بۇلت قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا قاپ-قارا بولىپ قويۋلانىپ, نوسەر جاڭبىر توپەلەپ قۇيىپ بەرسىن. كولدىڭ بەتى الاي-دۇلەي بولىپ, ءبىر داۋىل باستالدى دا كەتتى. جاڭا عانا جارقىراپ تۇرعان كۇننەن نىشان دا جوق, نۇرسۇلتان ەكەۋمىز ساسىپ قالدىق. «جۇزە بىلەسىڭ بە؟» دەدى. «بىلەمىن». «وندا شەشىنەيىك!» سويتكەنشە بولعان جوق جاڭبىر مەن قاتتى جەلدەن ەسكەكشىمىز قايىقتان اۋدارىلىپ كەتتى. سوندا كوردىم, كوز الدىندا سۋعا باتقان ەسكەكشىنى قۇتقارۋعا نۇرەكەڭ سۋ استىنا سۇڭگىپ كەتتى دە, الگىنى سۋىرىپ الدى.
– مىسالى, 80 جىلدىق مەرەيتويىڭىزدىڭ قارساڭىندا قابىلداعاندا, ءسىز دومبىرامەن شالقىپ وتىرىپ ءان سالدىڭىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جايدارى جۇزبەن ءسۇيسىنىپ وتىرىپ تىڭدادى. «كيىمنىڭ جاڭاسى, دوستىڭ ەسكىسى جاقسى», ەسكى دوسىڭىزبەن كەزدەسكەندە نە تۋرالى اڭگىمەلەسەسىزدەر؟
– ءار كەزدەسكەندە بىرگە كەلگەن قايراتكەرلەرگە قاراعاندا نۇرەكەڭنىڭ مەنىڭ جاعدايىمدى كوبىرەك سۇراپ, جانىمدا ارتىعىراق بوگەلىپ قالاتىنىن بايقايمىن. «جاعداي قالاي؟», دەيدى, «جاعدايىم جاقسى عوي, بىراق ءسىزدىڭ جاعدايىڭىزداي قايدان بولسىن», دەيمىن. ءماز بولىپ كۇلەدى. مەنى كورسە بولدى, نۇرەكەڭنىڭ ءوزى دە ازىلدەگىسى كەلىپ تۇرادى. ءوزىم دە جايشىلىقتا ءبىر يىعىمدى ازىلگە بەرىپ تۇراتىن اداممىن, ول كىسى «قالايسىڭ؟» دەگەننەن-اق جاس كۇنىمىزدەن ساقتالعان كىرشىكسىز كوڭىلدىڭ اسەرىنەن بە, كومەيىمە بۇلكىلدەپ كەلىپ قالعان ءبىراتارىمدى ىرىكپەي ايتىپ قالامىن. «وي, قالاي دەرىڭىز بار ما؟ «كوبەلەكتىڭ كارىسى جوق, كارىلىكتىڭ ءدارىسى جوق. كارىلىكتىڭ ءدارىسى مىنا سىزبەن كەزدەسۋ» دەدىم. ءبارى دۋ كۇلدى. وندايدا مۇزداي سارايدىڭ سىرەسكەن سالقىن قابىرعالارى ءاپ-ساتتە جىلىپ, وزگەلەردىڭ دە بويىن قۋانىش كەرنەپ, ادەمى ءبىر ءراۋىش ورنايدى. ەلباسىنىڭ ونەرىمدى قۇرمەتتەپ, جاقىن تۇتقانى بولار, قىزدارى داريعا مەن دينارانى ۇزاتىپ, قازاقى داستۇرمەن قۇتتى ورىندارىنا قوندىراتىن كەزدە الدىنا سالىپ الىپ بارعان قۇدالارىنىڭ ىشىنە ءابىش كەكىلباەۆ ەكەۋمىزدى قوسقانى بار. تاڭدايىنا ءتاڭىر تۇكىرگەن, ءجون-جوبانى جاقسى بىلەتىن ابەكەڭ ەكەۋمىز ءبىرىمىز اڭگىمەمەن, ءبىرىمىز انمەن قۇدالىقتى قىزدىرىپ, تۋىستىق قاتىناس باستالاتىن ماڭىزدى قادامدى قولپاشتاپ قايتقانىمىز ەسىمدە.
– «پرەزيدەنتپەن كەزدەسكەندە ەلدىڭ جاعدايىن ايتپايدى, ءوز جاعدايىن ايتىپ, ۇپايىن تۇگەندەپ شىعادى» دەپ قاراپايىم جۇرت زيالى قاۋىمعا وكپە ارتىپ جاتادى. پرەزيدەنتتەن ءوزىڭىز ءۇشىن ءبىر نارسە سۇراپ كوردىڭىز بە؟
– مەن وزىمدە بارعا ءوز ەڭبەگىممەن, ماڭداي تەرىممەن جەتكەن اداممىن. «ادامعا سەنگەننىڭ ەكى كوزى شىعادى, اللاعا سەنگەننىڭ ەكى ءبۇيىرى شىعادى». قۇدايسىز قۋراي دا سىنبايتىن تىرشىلىكتە ءوز اقىلىڭ مەن ەڭبەگىڭە سۇيەنگەننەن ابزالى جوق. جالپى سول سۇعاناقتىق تانىتپاي, ەشنارسە سۇراماعانىمنان دا دوستىعىمىز وسىلاي ۇزاققا سوزىلعان بولار دەپ ويلايمىن. بىراق پرەزيدەنتتىڭ بۇكىل ارەكەتىن, ساياساتىن قالت جىبەرمەي باقىلاپ وتىرامىن. تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەن 28 جىلدىڭ ىشىندە ادامنىڭ قيالىنا سىيمايتىن قىرۋار شارۋالار اتقارىلدى. اتقارعان جۇمىسىن پايىزعا شاعىپ, قاعازبەن دالەلدەمەسەڭ دە, كورەر كوزگە كورىنىپ تۇر. «بۇلار قاي جەرگە بارار دەيسىڭ, ەرتەڭ-اق وزدەرى ەڭبەكتەپ الدىمىزعا قايتا كەلەدى» دەپ مىسىقتىلەۋمەن وتىرعانداردى مازاق ەتكەندەي استانانى ارقاعا كوشىرۋىنىڭ ءوزى دەربەس ساياساتكەر رەتىندە قابىلداعان وڭ شەشىمى, باسقا كورسەتكەن ايبارى بولدى. بىردە-ءبىر قازاق بالاسىن ماڭايىنا جاقىنداتپاعان شەكارانى حالىقارالىق نورمالارعا ساي زاڭداستىرىپ, شەگەندەدى. بۇعان دەيىن ورتالىق شەكاراشىلاردى تەك ورىس ۇلتىنان دايىنداعان ەكەن, دەمەك قۇرامىندا بودان بولىپ وتىرساق تا, شەكارا ماسەلەسىنە كەلگەندە ولار بىزگە سەنبەگەن. ەڭ باستىسى, ول ونەردى جاقسى كورەدى. 1993 جىلى العاش م.اۋەزوۆ تەاترىنا كەلىپ «ابىلايحاننىڭ اقىرعى كۇندەرىن» تاماشالاپ, اسەرىمەن ءبولىستى. تاريحتى ءبىر ادامداي جاقسى بىلەتىنىن بايقاتىپ, وزگەرتۋگە ءتيىس جەرلەرىن ايتىپ, سىن-ەسكەرتپەسىن جاسادى. كەزدەسۋ سوڭىندا ء«يا, نە وتىنىشتەرىڭ بار؟» دەگەندە, ديرەكتوردىڭ وتىنىشىمەن باسپاناسىز جۇرگەن جاستار ءۇشىن ءۇي سۇراۋعا تۋرا كەلدى. «ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەدى. «100 مىڭ دوللار بەرىڭىز» دەدىم. «جوق! ونداي اقشا جوق!» دەپ جانىنداعى سارىباي قالمىرزاەۆ مارقۇم ەستىگەن بويى شار ەتىپ, شورشىپ ءتۇستى. «50 مىڭ» بەرەمىز» دەدى سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى. «تۇيە سۇراساڭ, بيە بەرەدى» دەگەندەي, بەرگى جاقتاعى ورىنداۋشىلار كوپ ۇزاماي تەاترعا 50 مىڭ دوللار اۋدارىپ, 20-دان ارتىق جاس اكتەر ءۇي العان ەدى.
– شىنىندا دا, الپىس جىلعا جۋىق ەلىمىزدىڭ ەڭ باس تەاترىنىڭ ساحناسىنا شىقتىڭىز, نەبىر سۇلۋلاردى قۇشتىڭىز, جاقسى مەن جايساڭنىڭ بارىمەن ءبىر تۋعان باۋىرداي بولدىڭىز, ەڭ جوعارعى اتاقتىڭ ءبارىن يەلەندىڭىز, سكريپكاشى ايشا باستاعان نەمەرەلەرىڭىز جاس تا بولسا جەتىستىكتەرىمەن قۋانتىپ كەلەدى, الماتىنىڭ ەڭ جاقسى اۋداندارىنان قونىس تاپتىڭىز, «ەڭ مىقتىمىن» دەيتىن قازاقتىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن سۋ جاڭا لەكسۋس دەيتىن ارعىماققا اياق ارتىپ جاتقانىڭىزدا سىرتىڭىزدان قاراپ تۇرعان ادام قىزىعادى, ايتىڭىزشى, ارمانىڭىز جوق شىعار.
– بىردە ارالاساتىن ادامداردىڭ ءبىرى تاپ وسى ساۋالدى سەن سەكىلدى اتاپ-اتاپ تۇرىپ توتەسىنەن قويدى. از-كەم ويلانىپ تۇردىم دا, «ارمانىم – جاياۋ ءجۇرۋ», دەدىم. پاۋزا. تاعى دا سول جاۋابىمدى قايتالايمىن. ەڭ باقىتتى ادام جاياۋ جۇرەتىن ادام. بارامىن دەگەن جەرىنە بارادى, بۇرىلام دەسە بۇرىلادى, توقتايمىن دەگەن جەرىنە توقتايدى. جان-جاعىنداعى سۇلۋلىققا اسىقپاي, ايالداپ تۇرىپ قاراي الادى. كۇنى بۇرىننان كولىكتى قايدا قوياتىنىن ويلاپ, باس قاتىرمايدى. ميى ازات. بۇل كولىكتى مەنىڭ ونەرىمدى باعالايتىن ازاماتتار باعاسىنىڭ قىمبات تۇسكەنىنە قاراماستان سىيعا تارتتى. ارمانسىز بولۋ دەگەن ماتەريالدىق ماسەلەڭنىڭ ءبارى شەشىلىپ, مۇقتاجسىز بولۋ عانا ەمەس قوي. وندا دۇنيەقوڭىزدىقتان اسا الماي قالعانىڭ. بالا-شاعاسى امان, بەيبىتشىلىك زامان, بار دۇنيەسى تۇگەل بولسا دا, ادامعا ۇنەمى ءبىر نارسە جەتىسپەي, الدەنەنى ىزدەپ كوڭىلى ورتا تارتىپ تۇرادى. ول قاناعاتسىزدىق بويداعى رۋح بايلىعىنىڭ ءالى دە كەمشىن بولىپ تۇرۋىنان. مولشەرلى ومىردە ولشەۋلى اقىلمەن مىنا ءومىردىڭ بار اقيقاتىنا جەتىپ, كەمەلدىككە كەلەمىن دەۋ مۇمكىن ەمەس. ايتسە دە ادامي قۇندىلىقتاردان اينىماي, سول شىندىق, اقيقاتتاردى تانۋ ءۇشىن ارپالىسىپ تىرشىلىك كەشۋ ادام ءومىرىنىڭ ماقساتى بولسا كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
